Kolebka podziemnego Lublina – średniowieczne piwnice i lochy
Podziemia Lublina sięgają czasów średniowiecza, gdy miasto rozwijało się jako ważny ośrodek handlowy na szlaku wschód–zachód. Już w XIV i XV wieku kupcy drążyli w lessowym podłożu obszerne piwnice magazynowe, które służyły do przechowywania towarów takich jak wino, zboże czy sól. Najbardziej znanym tego typu obiektem jest Piwnica pod Trybunałem – wielokondygnacyjna sieć korytarzy pod Starym Miastem, gdzie do dziś zachowały się średniowieczne sklepienia i kamienne schody. Wiele z tych piwnic łączyło się ze sobą, tworząc system przejść, które w czasach najazdów tatarskich czy kozackich mogły służyć jako tymczasowe schronienia.
Wiek XVII i XVIII przyniósł rozbudowę podziemnych fortyfikacji. Pod Zamkiem Lubelskim, wzniesionym na wzgórzu, wykuto lochy więzienne, które później stały się częścią carskiego więzienia. Z kolei pod klasztorem dominikanów przy ul. Złotej odkryto zaskakująco rozległe krypty, niegdyś pełniące funkcje grzebalne i skarbcowe. Badania archeologiczne prowadzone w ostatnich dekadach ujawniły, że sieć podziemi Starego Miasta może liczyć nawet kilka kilometrów długości – wiele fragmentów jest jednak niedostępnych z powodu zawaleń lub zabudowy powierzchniowej.
Dwudziestowieczne schrony – świadkowie wojen
Największy rozkwit budownictwa podziemnego w Lublinie przypadł na wiek XX, zwłaszcza na okres II wojny światowej. Okupanci niemieccy oraz władze polskie jeszcze przed wybuchem konfliktu realizowali program budowy schronów przeciwlotniczych. Do dziś w mieście zachowało się kilkanaście takich obiektów. Do najbardziej charakterystycznych należą:
- schron przy ul. Lubartowskiej – dwukondygnacyjny, wybetonowany, z systemem wentylacji i wyjściami ewakuacyjnymi; w czasie wojny chronił ludność cywilną przed bombardowaniami;
- podziemny magazyn amunicji przy ul. Krochmalnej, przebudowany później na schron dla kolejarzy;
- szereg niewielkich schronów przy wiadukcie kolejowym na rogu ul. Dworcowej i Kunickiego, które pełniły rolę ukryć dla obsługi dworca.
Po 1945 roku część obiektów podziemnych przekształcono w sklepy, magazyny lub bary, inne zaś popadły w zapomnienie. W latach 60. i 70. XX wieku przy okazji budowy nowych osiedli (np. na Czubach czy Wieniawie) odsłonięto nieznane tunele techniczne, które jednak szybko zasypano. Współcześnie najwięcej emocji wzbudza rozległy schron pod placem Litewskim – powstały w latach 50. jako sztab obrony cywilnej, obecnie jest częściowo dostępny dla zwiedzających podczas Dni Otwartych.
Tajemnice tuneli – legendy a rzeczywistość
Lublin od stuleci obrasta legendami o podziemnych przejściach łączących Zamek z kościołem dominikanów lub klasztorem oo. kapucynów. Większość tych opowieści to wytwory wyobraźni, lecz niektóre mają realne podłoże. Badania georadarem wykazały bowiem istnienie nieznanych dotąd korytarzy pod ulicą Grodzką oraz pod dziedzińcem Trybunału. W 2014 roku podczas prac kanalizacyjnych przy ul. Rybnej natknięto się na ceglany tunel o długości około 40 metrów, którego przeznaczenie do dziś nie zostało wyjaśnione – prawdopodobnie służył jako sekretne przejście dla zakonników.
Coraz więcej mówi się o potrzebie zinwentaryzowania i udostępnienia lubelskich podziemi. Obecnie zwiedzać można jedynie fragmenty Piwnicy pod Trybunałem oraz krypty kościoła pojezuickiego przy placu Katedralnym. Działacze społeczni i miejscy przewodnicy od lat apelują o stworzenie szlaku turystycznego „Lubelskie Podziemia”, który objąłby najciekawsze schrony i tunele – od średniowiecznych piwnic po schrony atomowe z czasów zimnej wojny. To pozwoliłoby nie tylko zachować unikalne dziedzictwo, ale także ożywić turystykę w mieście, pokazując Lublin z zupełnie innej, podziemnej perspektywy.